Biblioterapia - Rafał Miętkiewicz


Gracz - Fiodor Dostojewski


Ta niewielkich rozmiarów, jedna z krótszych powieści Dostojewskiego, przenosi nas do fikcyjnego Ruletenberga, w którym ważą się losy arystokratycznej rodziny i osób z nią związanych.

Wszyscy grają: sami ze sobą, z najbliższymi, z losem; grają pasjami, zatracając się całkowicie. Nawet stareńka „la baboulinka”, 75-letniej Antonida Wasiliewna, która – mogłoby się wydawać, bezbłędnie demaskuje zakłamanie bliskich i ukazuje ich prawdziwe motywy, sama daje się porwać emocjom gry w kasynie przegrywając pieniądze przeznaczone na remont… cerkwi.

Autor z niezwykłą precyzją opisuje wir uczuć, w jaki wpadają hazardziści. Ukazuje początkowe skrępowanie i nieśmiałość, prowadzi nas przez przesyconą omnipotencją ekscytację, która styka się momentami z szaleństwem, aż do gorzkiej rozpaczy i bezsilności.

Dostojewski w opisach stanów wewnętrznych bohaterów bazuje w dużej mierze na swoich własnych doświadczeniach – sam był hazardzistą – a „Gracza” napisał w ciągu miesiąca. Książka ta była elementem zakładu – jeśli autor nie ukończyłby jej w wyznaczonym terminie, prawo autorskie do wszystkich jego przyszłych książek przeszłyby na wydawcę, który uprzednio dał Dostojewskiego pokaźną sumę pieniędzy na spłatę długów karcianych.

„Gracz” jest również powieścią symboliczną. Na najbardziej konkretnym poziomie, prezentuje wycinki z życia hazardzistów wraz z opisem przeżyć towarzyszących grze. Na poziomie bardziej symbolicznym ruletkę i zachowania z nią związane można odczytywać jako metaforę losu ludzkiego i naszych wyborów w jego obliczu.

„(…) jeden obrót koła i wszystko się zmienia (…). Czym jestem dzisiaj? Zerem. Czym mogę być jutro? Jutro mogę zmartwychwstać i na nowo zacząć żyć! Ale czy w takim razie nasze pragnienia nie są tylko złudną nadzieją otumanionego gracza, który stawia wszystko, co ma, chcąc za wszelką cenę się odegrać? I kiedy już osiągnie cel, gra dalej, ryzykując to, co ma, by zdobyć jeszcze więcej? Bo nigdy nie ma dosyć… Nigdy nie wiemy, co nas czeka – świat kręci się jak koło ruletki – kto wie, co przyniesie jutro: passe, rouge, manque, noir… My możemy tylko obstawiać, nic więcej już od nas nie zależy: obstawiać i wierzyć, że tym razem nie stracimy wszystkiego…”

„Gracz” F. Dostojewskiego to pozycja obowiązkowa dla wszystkich osób interesujących się tematyką hazardu i ludzkiej egzystencji.


Fiodor Dostojewski urodził się w 1821 roku w Moskwie, zmarł 9 lutego 1881 roku w swoim ukochanym mieście, Petersburgu. Jego ojciec był surowym ordynatorem wojskowego szpitala w biednej dzielnicy, niedaleko którego znajdował się cmentarz dla kryminalistów, przytułek dla obłąkanych i sierociniec. Mały „Fiedia” lubił przychodzić do ogrodu, gdzie wyprowadzano pacjentów, godzinami słuchał ich opowieści. Najprawdopodobniej dorastanie w takiej okolicy ukształtowało obszar zainteresowań późniejszego mistrza prozy psychologicznej.

Życie Fiodora Dostojewskiego było pełne cierpienia. Cierpiał na ataki padaczki, był wątłej budowy i słabego zdrowia. W 1849 roku został skazany na karę śmierci za domniemaną, nielegalną działalność polityczną. Dopiero w momencie, gdy stał przed plutonem egzekucyjnym, żołnierze otrzymali wiadomość zmieniającą wyrok na 4 lata katorgi, którą Fiodor D. odbył i pod wpływem jej doświadczeń napisał „Wspomnienia z domu umarłych”. Inne jego najbardziej znane dzieła to „Zbrodnia i kara”, „Gracz”, „Notatki z podziemia”, „Idiota”, „Bracia Karamazow” i „Skrzywdzeni i poniżeni”.

Ze swoją drugą żoną, Anną Snitkin przeżył 14 szczęśliwych lat.

Największe uznanie zdobył za niespotykaną głębię, z jaką przedstawiał stany psychiczne swoich bohaterów. W jego twórczości wybrzmiewa głębokie współczucie dla doli człowieka, dla jego ułomności, rozterek i konfliktów. Nie ma w jego dziełach surowego osądu, to czego doświadcza czytelnik, to wszechogarniające wybaczenie płynące ze zrozumienia i pokory.