Biblioterapia - Rafał Miętkiewicz


Biblioterapia osób przejawiających agresję


Od wielu lat biblioterapia jest stosowana jako pomocnicza lub główna metoda terapii. Istnieją liczne badania dotyczące jej zastosowania w pracy z osobami w depresji, z osobami uzależnionymi od alkoholu i nikotyny oraz w przypadku osób cierpiących z powodu zaburzeń lękowych. Jest jednak jeden obszar, którym biblioterapia rzadko zajmowała się – leczenie agresji.

Jednym z pierwszych autorów, który stosował i badał zastosowanie blioterapii w leczeniu agresji był Z. Shechtman. Opublikował on w 2009 roku książkę „Treating Child and Adolescent Agression through Bibliotherapy”.

Rozróżniając dwa główne modele biblioterapii – model psychodynamiczny ( zwany również afektywnym ) i poznawczy – uzasadnia, czemu w przypadku agresji model poznawczy nie powinien być stosowany. Główną rolę w tym modelu odgrywa determinacja pacjenta do dokonania zmiany i jego motywacja, a zminimalizowany jest udział terapeuty. Dodatkowym wymaganiem jest pewna dojrzałość emocjonalna i poznawcza, której brakuje u dzieci i młodzieży wykazującej agresję. Z tych powodów zaleca on trzymanie się modelu afektywnego, w którym zadaniem terapeuty jest nawiązanie bezpiecznej więzi i zbudownanie przymierza terapeutycznego, a czytana literatura jest omawiana na sesjach wspólnie z terapeutą.

Czy biblioterapia sprawdza się w terapii osób agresywnych? Shechtman przytacza badania, spośród których warto wymienić dwa:

1. Grupę 61 dzieci podzielono na trzy podgrupy. W pierwszej znalazło się 24 dzieci, poddanych wyłącznie sesjom terapeutycznym, w drugiej było również 24 dzieci poddanych sesjom terapeutycznym i biblioterapeutycznym, w trzeciej zaś, kontrolnej podgrupie było 13 dzieci nie poddanych żadnym oddziaływaniom.

Grupa, w której dzieci uczestniczyły zarówno w terapii, jak i biblioterapii, przyniosła najwięcej korzyści. Oprócz spadku poziomu agresji, który miał miejsce również w grupie dzieci poddanych tylko i wyłącznie psychoterapii, poziom empatii i wglądu emocjonalnego w przyczyny własnej agresji był znacząco wyższy w przypadku tych dzieci, które korzystały również z biblioterapii. Dodatkowo, dzieci uważały sesje biblioterapii za bardziej interesujące.

2. Badaniu poddano trzy grupy osób dorosłych, przebywających w szpitalu na oddziale zamkniętym. W jednej z grup zastosowano tylko i wyłącznie bibioterapię grupową, w drugiej tradycyjną psychoterapię grupową, a w trzeciej nie prowadzono zajęć grupowych.

W grupie, w której zdecydowano się na biblioterapię poziom oporu zanotowanego przez terapeutów był prawie dwukrotnie mniejszy, a znacząco wzrosła chęć eksplorowania własnych emocji i historii osobistych. Co ciekawe, różniły się też przeważające formy wypowiedzi – w grupie biblioterapeutycznej pojawiało się zdecydowanie więcej złożonych wypowiedzi niż krótkich, zamykających stwierdzeń, jakie miały miejsce w grupie prowadzonej wg tradycyjnych metod.

Dzieci i adolescenci, którzy przejawiają agresję, nie zawsze wykazują chęć do terapii. Niekoniecznie mają ochotę na uczestniczenie w standardowych sesjach, niezależnie od tego, jak dobrze byłyby one prowadzone. Kochają natomiast muzykę, filmy i przede wszystkim – opowieści. Dlatego też biblioterapia może stać się jedną z najbardziej efektywnych form pomocy dla nich, omijając opór i nastawienie obronne.

Warto zadać sobie pytanie, w jaki sposób dobierać literaturę na sesje indywidualne i grupowe. Książki mogą zawierać różne wzorce, mogą w sposób mniej lub bardziej dokładny mówić o tematyce złości i panowaniu nad nią. Melissa Seehaver z Uniwersytetu Wisconsin zaproponowała w 2004 roku krótki test, na podstawie którego możemy podjąć się próby oceny, czy dana książka nadaje się jako materiał biblioterapeutyczny dla osób z problemem agresji.

Oto jego tłumaczenie na język polski:

1. W jaki sposób książka ta radzi sobie z przybliżeniem słownictwa dotyczącego złości?
a) Nie opisuje uczuć;
b) Używa jednego określenia, jak zły lub wściekły;
c) Używa dwóch określeń;
d) Używa wielu określeń i opisów stanu złości;

2. Czy książka pokazuje specyficzne zdarzenia, które mogą wyzwalać złość?
a) Nie, to co wyzwala złość nie jest opisywane;
b) Są takie opisy, jednak brzmią płasko i nie są przekonywujące;
c) Pojawia się opis sytuacji, która wyzwala złość, jednak jest zaprezentowana w oskarżycielskim tonie;
d) Opis tego, co wyzwoliło złość jest pokazane w rzetelny i uczciwy sposób;

3. Czy książka niesie przesłanie, że złość jest naturalnym i normalnym uczuciem?
a) Nie. Wini się bohatera za to, że przeżywa złość;
b) Nie całkiem. Uznaje złość bohatera, jednak nie przyznaje mu prawa do wyrażenia jej;
c) Uznaje złość bohatera i nie ocenia jej w żaden sposób;
d) Wyraźnie niesie przesłanie, że złość to normalne i naturalne uczucie.

4. Czy książka wskazuje, w jaki sposób można kontrolować gniew?
a) Nie pokazuje tego w żaden sposób;
b) Pokazuje tylko odreagowania;
c) Pokazuje różne możliwe warianty wyrażania gniewu, negatywne i pozytywne;
d) Prezentuje pozytywne warianty wyrażania gniewu.

Oryginalnie, test przeznaczony był do oceny książek dla dzieci i adolescentów, ale z powodzeniem można go stosować zarówno dla dzieci, adolescentów jak i osób dorosłych.

Serdecznie zachęcam do wykorzystywania literatury, w szczególności pięknej, do pracy z agresją i do nauki kontrolowania gniewu. Biblioterapia otwiera szansę na pogłębienie wrażliwości, przekazanie informacji o złości jako o naturalnej emocji, umożliwia nieinwazyjne poszukiwanie powiązań pomiędzy bohaterem fikcyjnym a pacjentem oraz może modelować dojrzałe sposoby wyrażania jej.